Hen phế quản

Cập nhật 04/11/2026

Hen phế quản (hen suyễn) là bệnh viêm mạn tính đường thở, gây khò khè, khó thở, nặng ngực và ho; chưa chữa khỏi hẳn nhưng kiểm soát được bằng thuốc.

Thông tin chỉ để tham khảo, không thay cho chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ. Trước khi dùng thuốc, hãy hỏi dược sĩ hoặc đi khám.

Hen phế quản là bệnh gì?

Hen phế quản, dân gian thường gọi là hen suyễn, là bệnh viêm mạn tính ở đường dẫn khí. Phế quản của người bệnh rất nhạy cảm: hễ gặp yếu tố kích thích là phản ứng mạnh, gây khó thở, khò khè, nặng ngực và ho.

Người ở mọi lứa tuổi đều có thể mắc hen. Tình trạng viêm cùng với các cơ quanh đường thở co thắt lại khiến đường thở hẹp đi, làm người bệnh khó thở. Hen thường bắt đầu từ khi còn nhỏ nhưng có thể khởi phát ở bất kỳ tuổi nào.

Hen phế quản không phải bệnh truyền nhiễm: bệnh không do virus hay vi khuẩn gây ra nên không lây từ người này sang người khác.

Hiện chưa có cách chữa khỏi hẳn, nhưng nếu được điều trị đúng và người bệnh dùng thuốc đều đặn theo hướng dẫn, triệu chứng có thể được kiểm soát tốt. Hen thường kéo dài suốt đời, dù hen ở trẻ nhỏ đôi khi tự hết khi trẻ đến tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành.

Triệu chứng của hen phế quản

Các triệu chứng chính đều liên quan đến hơi thở:

• Ho dai dẳng, nhất là về đêm
• Khò khè, thở rít khi thở ra, đôi khi cả khi hít vào
• Hụt hơi, khó thở, có lúc khó thở cả khi đang nghỉ
• Nặng ngực, tức ngực, khó hít thở sâu

Triệu chứng có thể nhẹ hoặc nặng, thường lúc có lúc không và hay nặng hơn về đêm, lúc sáng sớm hoặc khi vận động. Biểu hiện ở mỗi người không giống nhau.

Cơn hen là lúc triệu chứng nặng lên rõ rệt, người bệnh rất khó thở; cơn hen có thể đe dọa tính mạng. Cơn thường đến đột ngột vào ban đêm sau khi tiếp xúc tác nhân khởi phát: người bệnh khó thở nhiều ở thì thở ra, phải ngồi dậy mới thở được, có thể ho và khạc đờm.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Thường khó tìm ra một nguyên nhân trực tiếp duy nhất gây hen, nhưng nhiều yếu tố đã được ghi nhận là làm tăng khả năng mắc bệnh:

• Trong gia đình có người bị hen, nhất là bố mẹ hoặc anh chị em ruột
• Có cơ địa dị ứng hoặc mắc bệnh dị ứng khác như chàm (eczema), viêm mũi dị ứng, dị ứng thức ăn
• Sinh non hoặc nhẹ cân khi sinh
• Lúc nhỏ tiếp xúc nhiều khói thuốc lá, ô nhiễm không khí, hoặc từng bị bệnh hô hấp như viêm tiểu phế quản
• Thừa cân, béo phì ở cả trẻ em và người lớn
• Hít phải một số hóa chất ở nơi làm việc; tiếp xúc khói, bụi nghề nghiệp cũng được cho là làm tăng nguy cơ

Ở người đã bị hen, nhiều tác nhân có thể làm triệu chứng bùng lên hoặc gây ra cơn hen, trong đó tác nhân dị ứng hay gặp nhất:

• Dị nguyên trong không khí: bụi nhà, mạt bụi trong chăn nệm, phấn hoa, nấm mốc, lông thú
• Khói thuốc lá, ô nhiễm không khí, khói xăng dầu, hơi sơn, bụi kim loại
• Cảm lạnh (ở một số người); viêm họng, viêm mũi hay viêm xoang do nhiễm khuẩn, nhất là ở người có cơ địa dị ứng
• Không khí lạnh, thời tiết thay đổi
• Gắng sức, vận động mạnh
• Xà phòng, nước hoa có mùi mạnh
• Một số thực phẩm như hải sản, trứng, lạc ở người bị dị ứng với chúng
• Ở một số người: một số thuốc như aspirin, ibuprofen, thuốc chẹn beta, penicillin
• Lo âu, căng thẳng, sang chấn tâm lý

Hen phế quản có nguy hiểm không?

Hen không được điều trị đầy đủ có thể gây ngủ kém, mệt mỏi ban ngày, khó tập trung, khiến người bệnh và gia đình phải nghỉ học, nghỉ làm. Khi triệu chứng nặng, người bệnh có thể phải đi cấp cứu và nằm viện theo dõi; trường hợp nặng nhất, hen có thể gây tử vong.

Phần lớn ca tử vong do hen xảy ra ở các nước thu nhập thấp và trung bình thấp, nơi bệnh hay bị bỏ sót và điều trị chưa đầy đủ.

Chẩn đoán hen phế quản

Bác sĩ sẽ hỏi một số câu về triệu chứng và nghe phổi. Việc thăm khám còn giúp phân biệt hen với các bệnh có biểu hiện tương tự, như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hay viêm đường hô hấp.

Người bệnh thường được đo chức năng hô hấp (hô hấp ký) và đo lưu lượng đỉnh, trước và sau khi dùng thuốc giãn phế quản. Nếu chức năng phổi tốt lên sau khi dùng thuốc, nhiều khả năng là bị hen.

Có thể cần thêm xét nghiệm máu, hoặc được phát máy đo lưu lượng đỉnh cầm tay để tự đo ở nhà trong vài tuần. Một số trường hợp được chụp X-quang ngực, CT hoặc làm thêm xét nghiệm như đo NO trong khí thở ra.

Chẩn đoán hen đôi khi mất thời gian vì triệu chứng thay đổi theo thời gian và khó thở có thể do nhiều nguyên nhân khác. Khi nhiều khả năng là hen, bác sĩ có thể cho dùng thử thuốc hen xem triệu chứng có đỡ không.

Điều trị hen phế quản

Mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng và ngăn cơn hen cấp, cần kết hợp dùng thuốc với các biện pháp không dùng thuốc. Cách điều trị phổ biến nhất là dùng bình hít, đưa thuốc thẳng vào phổi.

Các nhóm thuốc thường dùng:

• Thuốc kiểm soát dài hạn: corticosteroid dạng hít (như beclometasone) giúp giảm viêm đường thở, giảm nguy cơ cơn hen nặng và tử vong; ngoài ra có thuốc cường beta tác dụng kéo dài, thuốc nhóm leukotrien, theophylin
• Thuốc cắt cơn tác dụng nhanh: thuốc giãn phế quản (như salbutamol) giúp mở đường thở, giảm triệu chứng; khi lên cơn hen cấp, bác sĩ có thể cho dùng ipratropium hoặc corticosteroid đường uống hay tiêm tĩnh mạch
• Bình hít phối hợp chứa cả thuốc giãn phế quản và corticosteroid

Có người cần dùng bình hít hằng ngày; phác đồ phụ thuộc vào mức độ thường xuyên của triệu chứng. Nếu bình hít chưa đủ, bác sĩ có thể thêm thuốc viên như montelukast; hen nặng không kiểm soát được bằng bình hít và thuốc viên có thể được dùng thuốc sinh học dạng tiêm.

Người bệnh nên có kế hoạch hành động hen do bác sĩ lập, giúp biết cần tăng điều trị thế nào khi triệu chứng nặng lên để tránh cơn hen nặng. Nên tái khám ít nhất hằng năm để kiểm tra thuốc còn hiệu quả và cách dùng bình hít đã đúng chưa.

Phòng ngừa cơn hen và sống chung với bệnh

• Luôn mang theo bình hít và dùng thuốc đúng theo hướng dẫn của bác sĩ
• Tránh tác nhân làm bệnh nặng lên như khói, bụi, phấn hoa, lông thú; giữ nhà cửa sạch sẽ
• Tránh ăn loại thực phẩm mà mình bị dị ứng; phòng nhiễm khuẩn đường hô hấp
• Tập thể dục đều đặn; nếu vận động hay gây lên cơn, hỏi bác sĩ cách tập an toàn
• Giữ cân nặng hợp lý
• Tiêm vắc xin như vắc xin cúm, vì nhiễm virus cúm có thể làm hen nặng hơn
• Không hút thuốc lá; giảm tiếp xúc khói thuốc vừa giúp phòng hen vừa giúp kiểm soát bệnh
• Không tự dùng thuốc chữa bệnh khác khi chưa hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ, vì aspirin, ibuprofen, thuốc chẹn beta có thể gây triệu chứng hen ở một số người
• Tránh lo âu, căng thẳng quá mức

Khi nào cần đi khám?

Nên đi khám nếu bạn hoặc con có triệu chứng nghi là hen; hoặc đã bị hen mà thuốc không còn đỡ, phải dùng bình hít thường xuyên hơn, cần được hướng dẫn dùng bình hít, hay triệu chứng không cải thiện, cản trở sinh hoạt thường ngày hoặc làm thức giấc ban đêm.

Khi lên cơn hen, hãy ngồi thẳng lưng cho dễ thở, cố giữ bình tĩnh và dùng bình hít cắt cơn nếu có.

Gọi cấp cứu ngay nếu đang lên cơn hen và gặp một trong các tình huống dưới đây; không tự lái xe đến bệnh viện:

• Thấy nặng hơn vào bất cứ lúc nào
• Không đỡ sau khi đã dùng bình hít cắt cơn tới liều tối đa (theo kế hoạch điều trị hen nếu bác sĩ đã dặn liều khác)
• Không có sẵn bình hít

Sau khi đã qua cơn hen, kể cả khi thấy khỏe, vẫn nên đi khám trong vòng 2 ngày để xem lại cách điều trị và phòng cơn tiếp theo.

Tài liệu tham khảo

1. Hen phế quản: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị — truy cập 04/11/2026
2. Asthma — truy cập 04/11/2026
3. Asthma - NHS — truy cập 04/11/2026